Итгэл үнэмшилтэй байх эрх чөлөө

“Хүн бүр санаа бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрхтэй; энэ эрхэнд төрөл бүрийн мэдээлэл болон үзэл санааг улсын хил хязгаарыг үл харгалзан атаар, бичгээр эсхүл хэвлэлийн буюу уран сайхны аргаар эсхүл өөрийн сонгосон бусад аргаар эрж хайх, хүлээн авах, түгээх эрх чөлөө багтана.” “Энэ эрхэд төрөл бүрийн мэдээлэл болон үзэл санааг улсын хил хязгаарыг үл харгалзан атаар, бичгээр, эсхүл хэвлэлийн буюу уран сайхны аргаар, эсхүл өөрийн сонгосон бусад аргаар эрж хайх, хүлээн авах, түгээх эрх чөлөө багтана. ” “Энэ эрхийг бусдын эрх, нэр төрийг хүндэтгэх, үндэсний аюулгүй байдал, нийгмийн дэг журам, хүн амын эрүүл тэнд, ёс суртахууныг хамгаалах зорилгоор хязгаарлаж болно. “ (Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын пактын 19 дүгээр зүйлийн 3 (а,b) заалт) “итгэл үнэмшилтэй байх... эрх чөлөөтэй.” (Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Арван зургадугаар зүйлийн 16 дахь заалт) Үзэл бодлоо ямар ч хорио саадгүй баримтлах эрх, өөрийн үзэл бодолтой байх эрх нь туйлын шинжтэй тул хянах боломжгүйд тооцдог. Гэсэн хэдий ч дэлхийн зарим хэсэгт "дахин боловсрол олгох" хөтөлбөрөөр дамжуулан, нийгэм дэх хувь хүмүүсийн эсвэл тодорхой бүлгийн "тархи угаадаг" гэх шүүмжлэл байдаг. Хүний эрхийн эрх зүйн хувьд үзэл бодол, байр сууриа олон нийтийн өмнө илэрхийлсэн тохиолдолд үйлчилж эхэлдэг болохыг Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагад өргөн барьсан үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөний илтгэлд дахин баталгаажуулсан. Өөрийн улс төрийн үзэл баримтлалын улмаас хоригдсон "үзэл санааны хоригдол"-той холбоотой тохиолдол өсөх хандлагатай байна. Ялангуяа уг хорих явдал нь халдашгүй чөлөөтэй байх эрх, хүнлэг бус харьцаанаас ангид байх эрхийг ч давхар зөрчдөг. Жишээлбэл, хүний эрхийн хорооноос Мутеба Бүгд Найрамдах Конго Улсын эсрэг хэргийг дурдаж болно. Тухайн хэрэгт холбогдох хохирогчийг баривчилж, хорьж, хүнлэг бусаар харьцан, шударга шүүхээр шүүлгэх, өөрийн баривчлах үндэслэл хууль зүйн үндэслэлийг шүүхээр тодорхойлуулах эрхийг зөрчсөн ажээ. Түүнийг улсын дотоод, гадаад аюулгүй байдалд халдсан, улс төрийн нууц нам байгуулсан гэж ялласан байна. Хүний эрхийн хорооны дийлэнх гишүүдийн хувьд Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын пактын 19 дүгээр зүйлийг зөрчсөн гэж дүгнэсэн. Үзэл бодлоо ямар ч хорио саадгүй баримтлах эрх нь Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын пактаар ямар нэгэн тайлбар хийсэн эсвэл хязгаарлалт агуулаагүй эрх гэж болно. Тухайн хүн өөрийн чөлөөтэй сонгосон үндэслэлийн дагуу хэзээ ч, ямар ч байдлаар санаа бодлоо өөрчлөх боломжоор ойлгоно. Улс төрийн, шинжлэх ухааны, түүхийн, ёс суртахууны, шашны шинжтэй аливаа хэлбэрийн үзэл бодлыг хүндэтгэж хамгаална. Мөн үзэл бодлыг эрүүгийн хуулиар гэмт хэрэгт тооцох, баривчлах, хорих, дарамтлах, шүүх, цагдах явдал хаана ч байж болохгүй. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хүний эрхийн Түгээмэл Тунхаглалын төслийг боловсруулагчид үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөг дотоодын болон олон улсын түвшинд мэдээллийг бүрэн дүүрэн солилцох явдлыг хамгаалсан арга хэрэгсэл гэж үзэж байсан. Үүнтэй уялдан Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын пактын 19 дүгээр зүйлд хил хязгааргүйгээр мэдээлэл буюу санаагаа солилцох явдлыг хангасан гэх үндэстэй. Хүмүүс бусадтай мэдээллийг солилцох, хүлээн авах, түгээхийн зэрэгцээ уламжлалт харилцаа холбооны хэрэгслээс гадна орчин үеийн технологийн ололт амжилтыг ашиглах бүрэн боломжтой. Харин төрийн зүгээс энэхүү эрхийг хязгаарлах асуудлыг нарийвчлан зохицуулдаг туршлагатай. Үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөг дан ганц үгээр өөрийн санааг хэлэх төдийгүй хэвлэл, пайзан дээр бичсэн үгсээр, зураг, бүжиг, жүжиг зэрэг урлагийн төрлөөр илэрхийлэх хамаарах ба ямарваа бүтээлч шинжтэй бодол, үйл хөдлөл байх боломжтой. Үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх чөлөөний нэг талыг мэдээллийн эрх гэж болно. Мэдээллийн эрх чөлөө бол ардчилалд ус агаар мэт чухал байдаг нь хүмүүс өөрийн амьдралтай холбоотой шийдвэрийг мэдэж байх боломжийг бүрдүүлдэгтэй холбоотой. Төрийн зүгээс мэдээллийг өөртөө бус, харин олон нийтийн төлөө хадгалж, нийтийн байгууллагаар дамжуулан мэдээлэлд нэвтрэх боломжийг хангах хэрэгтэй гэсэн чиглэлийг олноороо хүлээн зөвшөөрч байна. Үүнтэй уялдан дэлхий дахинд мэдээлэлд нэвтрэх асуудлыг дагнан зохицуулсан хуулиудыг маш хурдацтайгаар батлан мөрдөх болсон юм. Одоогийн байдлаар 90 гаруй улсад хувь хүмүүс нийтийн байгууллагын мэдээлэлд нэвтрэх эрхийг баталгаажуулан, нийтийн байгууллагын зүгээс хувийн санаачилгаар мэдээллийн гол төрлийг ил гаргах үүрэг ногдуулсан. 1990 онд уг хуулийг зөвхөн 13 улс баталсан байжээ. Дэлхийн банк зэрэг ихэнх олон улсын санхүүгийн байгууллагууд, бүс нутгийн хөгжлийн банкнууд, засгийн газар хоорондын байгууллагууд мэдээллийг нээлттэй байлгах бодлогыг баталж эхэлсэн. Мэдээлэлд нэвтрэх асуудлыг зохицуулсан хууль тогтоомж нь засгийн газар өөрийн иргэдэд үйлчлэхэд чиглэсэн үйл ажиллагаатай нягт холбоотой. Үүнтэй уялдан мэдээлэл авах эрхийг илүү өргөн хүрээнд хүлээн зөвшөөрөх, бодит үйл хэрэг болгоход анхаарах болжээ. Олон нийтийн зүгээс өөрийн улсын удирдагчды